قسم معروف، تاریخچه تشکیل داد مسجد جمکران را براساس نقل حسینیه نصرت مشهد میرزا حسین نوری (۱۲۵۴–۱۳۲۰ق)، سال ۳۹۳ قمری میداند، که شخصی مدعا شد امام فرصت(ع) به وی فرمان ایجاد کرد مسجد جمکران را داده میباشد. این شخص حسن بن مُثله جمکرانی اسم دارااست. در داستانی که میرزا حسین نوری نقل کرده چگونگی نماز تحیت مسجد جمکران هم آمده میباشد. آدرس حسینیه نصرت مشهد
دانشمندان اشکالات سندی و محتوایی بهاین داستان که میرزا حسین نوری نقل نموده است آوردهاند رزرو حسینیه نصرت مشهد . منبع این قصه کتاب مونس الحزین روحانی صدوق میباشد که پژوهشگران انتساب این کتاب به روحانی صدوق را نفی مینمایند و نیز اینکه روضه خوان صدوق در حین حادثه در حیات نبوده میباشد.
عهد دیگری نیز وجود دارااست که مجال ایجاد کرد مسجد جمکران را به قبل از فرصت شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد ورود اشعریان به قم میداند که شخصی به اسم خَطّاب اسدی آن را ساخته میباشد.
سنگنوشته تجدید بنای مسجد مقدس جمکران مرتبط با سال ۱۱۵۷ هجری قمری
تاریخچه
جَمکران، مسجدی منسوب به امام مجال(ع) در محدوده روستای جمکرانِ شهر قم میباشد. این مسجد، که بهمنجر قربت با روستای نام برده، به مسجد جمکران آوازه یافته، و به منجر انتساب به حضرت مهدی(ع)، مسجد صاحب و مالکالزمان نامیده میگردد. در قبل به مسجد قدمگاه نیز دارای شهرت بوده میباشد.[۱]
پیمان معروف درباره تشکیل داد مسجد کنونی جمکران به حکایتی برمیشود که حاج میرزا حسین نوری در کتابهایش، مثلا نجم الثاقب، با استناد به کتاب تاریخ قم (تاثیر حسنبن محمد قمی) و نیز کتاب مونسالحزین فی معرفة الحق و الیقین (منسوب به روحانی صدوق، متوفی ۳۸۱)، نقل نموده است.[۲]
ماجرا میرزا حسین نوری از تشکیل داد مسجد جمکران
میرزا حسین نوری در کتاب نجم الثاقب از کتاب تاریخ قم و آن کتاب از کتاب مونسُ الْحَزین فی معرفةِ الْحَق وَ الْیَقین، منتسب به روحانی صدوق، ماجرای ساخته شدن مسجد جمکران را اینگونه ذکر نموده است:
روضه خوان عفیف با تقوا حسن بن مثله جمکرانی می گوید: اینجانب شب سه شنبه، ۱۷ رمضان ۳۹۳ق در منزل خویش خوابیده بودم. گروهی از عموم به در منزل آمدند و منرا از خواب بیدار کردند و گفتند: «امام مهدی(ع) تورا می خواند اورا اجابت کن.» آنان مرا به محلی که اینک مسجد (جمکران) میباشد آوردند.[۳]
در احادیث به شرح آمده میباشد که امام مجال(ع) به حسن بن مثله دستور مینماید تا این مسجد را بسازد. و نیز نماز منحصر به فرد آن و قربانی کردن یک بز و اخذ وجوه نتایج از زمین ها رَهَقِ حوزه اَردَهالِ کاشان، برای تاسیس مسجد در آن دیدار نقل شده میباشد.[۴]
منبع حدیث
جشن و پای کوبی نصفه شعبان در مسجد جمکران در سال ۱۳۹۵ش
محدّث نوری این حکایت را در جنّة المأوی و نجم الثاقب، نقل کرده و آن را از مخطوطات سید نعمة اللَّه جزایری نقل مینماید که او آن را از ترجمه فارسی تاریخ قم و تاریخ قم، آن را از کتاب مونس الحزین فی معرفة الحق و الیقین روحانی صدوق داستان نموده است.
روضه خوان محمد کچویی نیز در أنوار المشعشعین فی تاریخ قم و القمیین، این حدیث را از کتاب خلاصة البلدان نوشته سیّد محمّد بن محمّد بن هاشم رضوی قمی و او آن را از مونس الحزین روحانی صدوق ماجرا نموده است. به جز این دو منبع، مصدر مکتوب دیرین دیگری در مشت وجود ندارد کهاین گزارش در آن تصویب گردیده باشد. بقیه اثر ها، از این دو کتاب نقل کردهاند و بدانها نسبت می دهند.[۵]
انتقاد حکایت میرزا حسین نوری
دانشمندان و عالمان تعدادی اِشکال بر این حکایت وارد کردهاند:
کتابی از روحانی صدوق به اسم مونس الحزین جان دار وجود ندارد.
کتاب تاریخ قم به گویش عربی بوده و مولفاش حسن بن محمد بن حسن قمّی معاصر روحانی صدوق میباشد. متن مهم این کتاب جانور وجود ندارد.
تاریخ قم در سال ۸۶۵ ق به وسیله حسن بن علی بن حسن مخلوق الملک قمّی به فارسی ترجمه گردیده که در حال حاضر جان دار میباشد؛ البته فقط چندین فصل آن به مکان باقیمانده میباشد و ماجرا جمکران در متن حاضر، مو جود وجود ندارد. اما به سبب ساز نقص کتاب، نمیقدرت ادعای نبود قصه جمکران به طور کلی کتاب را مطرح کرد.
دستخطهای سید نعمت اللَّه جزایری از تاریخ قم که محدّث نوری از آن نقل کرده، مفقود میباشد و این ماجرا در اثر ها فراوان حدیثی سیّد نعمت اللَّه جزایری که اکنون در دسترس میباشد، نیست.
در گزارش میرزا حسین نوری، سال وقوع روایت، ۳۹۳ ق نام برده و روایت از کتاب روحانی صدوق که در سال ۳۸۱ ق فوت کرده نقل شدهاست؛ یعنی وقوع روایت، دوازده سال بعد از فوت مولف کتاب مونس الحزین میباشد.
جاری ساختن مسجد جمکران در هیچیک از کتاب ها دعا ها و مزار دیرین، از قبیل: بی نقص الزیارات، مصباح المتهجّد، و کتاب ها سید ابن طاووس، کفعمی و ابنفهد حلّی ذکر شده وجود ندارد و حتی روضه خوان عباس قمی، آن را اساسا مفاتیح الجنان نیاورده؛ بلکه در ملحقات (باقیات الصالحات) آورده میباشد که فعلا در حاشیه ها مفاتیح الجنان جایدارد.
همینطور محدّثان بزرگی زیرا علامه مجلسی و سید هاشم بحرانی در کتاب ها خویش که دایرة المعارف حدیث شیعهاند بدین قصه اشارهای ندارند.
اسم مسجد جمکران در کتاب ها دیرین تاریخی بهویژه در کتاب نقض نوشته عبدالجلیل رازی (قرن۶) که به نقل از مساجد و مدرسه ها قم اهتمام داشته، جانور وجود ندارد.[۶]
درباره این مسجد در هیچیک از منابع تاریخی سخنی وجود ندارد و صرفا منشی قمی، علاوه بر اتفاق ها سال ۹۸۶، در تفصیلدرحال حاضر میرغیاثالدین محمد میرمیران نوشته میباشد که وی به هنگام توقف در قریه لَنجَرودِ قم، گاهی در مَقامِ با احترام امام مهدی(ع) در جمکران اعتکاف میکرد، که به گفته فقیهی غرض از آن جایگاه، مسجد جمکران میباشد. اگاهی دیگر، مأخود از کتیبه تاریخی مسجد، دربرگیرنده شعری با مادّه تاریخ ۱۱۶۷، میباشد که به تعمیر مسجد در آن سال اشاره داراست.

مرمت کعبه